Tóm tắt về Tình trạng Trốn Thuế và Giải pháp Thúc đẩy Thanh toán Không Tiền Mặt
Bối cảnh và Vấn đề
- Ngày 9.3, Bộ Tài chính đã ban hành Công điện số 01/CĐ-BTC nhằm tăng cường phối hợp thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt, hướng tới nâng cao hiệu quả quản lý thuế vào năm 2026.
- Hiện tại, vẫn còn tồn tại tình trạng lợi dụng thanh toán tiền mặt hoặc sử dụng tài khoản cá nhân để che giấu doanh thu, trốn tránh nghĩa vụ thuế, với một số vụ việc đã bị phát hiện, điều tra và khởi tố.
- Bối cảnh này diễn ra khi Việt Nam đã hoàn thành bước chuyển đổi lớn trong quản lý thuế khu vực kinh tế cá thể: từ 1.1.2026, xóa bỏ thuế khoán và chuyển toàn bộ hộ kinh doanh sang phương pháp kê khai thuế. Nghị định 68/2026 thiết lập ngưỡng doanh thu 500 triệu đồng/năm để xác định nghĩa vụ thuế GTGT và TNCN.
Thực trạng và Ví dụ về Hành vi Trốn Thuế
- Vụ Tigit Motorbikes: Tháng 2.2026, Công an TP.HCM đã khởi tố, bắt tạm giam Nguyễn Lê Bá Quốc (chủ Doanh nghiệp tư nhân Tigit Motorbikes) về tội trốn thuế. Quốc đã sử dụng tài khoản ngân hàng cá nhân để nhận toàn bộ tiền thanh toán của khách hàng, che giấu doanh thu thực tế hơn 2 tỷ đồng, trốn thuế GTGT và thuế thu nhập doanh nghiệp với tổng số tiền hơn 470 triệu đồng.
- Thủ đoạn phổ biến: Các cơ sở kinh doanh, đặc biệt là người bán hàng online, thường từ chối thanh toán chuyển khoản và chỉ nhận tiền mặt. Họ hướng dẫn người mua ghi nội dung chuyển khoản sai lệch (ví dụ: "trả nợ", "tiền mượn"), đề nghị không lấy hóa đơn, hoặc chuyển tiền vào tài khoản của bên thứ ba không liên quan. Một số còn sử dụng hai hệ thống sổ sách kế toán hoặc thành lập đồng thời doanh nghiệp và hộ kinh doanh để phân luồng doanh thu.
Nguyên nhân Chính
- Hệ thống ngân hàng: Hiện tại chưa phân tách rõ ràng giữa tài khoản cá nhân phục vụ sinh hoạt và tài khoản cá nhân có hoạt động kinh doanh, khiến dòng tiền cá nhân và kinh doanh bị lẫn lộn, gây khó khăn cho cơ quan thuế khi truy vết.
- Nghĩa vụ kê khai thuế: Vẫn đặt trên nền tảng tự giác. Mặc dù Nghị định 68/2026 yêu cầu hộ kinh doanh doanh thu trên 1 tỷ đồng/năm phải sử dụng hóa đơn điện tử, nhưng với hộ kinh doanh có doanh thu từ 500 triệu đến dưới 1 tỷ đồng, việc sử dụng hóa đơn điện tử chưa bắt buộc, tạo ra khoảng trống đáng kể.
- Thương mại điện tử: Sự bùng nổ của thương mại điện tử và kinh doanh qua mạng xã hội tạo ra hàng triệu giao dịch mỗi ngày nằm ngoài tầm kiểm soát trực tiếp của cơ quan thuế, đặc biệt là các giao dịch trực tiếp qua mạng xã hội (Zalo, Facebook Marketplace) không qua sàn có chức năng đặt hàng và thanh toán.
Khung Pháp lý và Công cụ Giám sát Hiện có
- Pháp luật Hình sự: Điều 200 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) quy định hành vi trốn thuế với số tiền từ 100 triệu đồng trở lên có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự, với mức phạt tiền hoặc phạt tù nghiêm khắc.
- Pháp luật Thuế: Doanh thu tính thuế đối với hộ kinh doanh là toàn bộ tiền bán hàng, cung ứng dịch vụ mà người nộp thuế được hưởng, không phân biệt đã thu hay chưa thu được tiền, không phụ thuộc hình thức thanh toán bằng tiền mặt hay chuyển khoản, hay tài khoản cá nhân/doanh nghiệp.
- Công cụ giám sát: Cơ quan thuế khẳng định có đầy đủ công cụ và dữ liệu để giám sát, bao gồm xác minh dòng tiền tại tài khoản cá nhân, dữ liệu từ máy tính tiền, đơn vị vận chuyển và báo cáo doanh thu từ các sàn thương mại điện tử.
Các Giải pháp Đề xuất để Bịt kẽ hở
- Bắt buộc tách bạch tài khoản: Cần có cơ chế bắt buộc tách bạch tài khoản kinh doanh và tài khoản cá nhân đối với hộ kinh doanh đã đăng ký, yêu cầu mọi giao dịch thương mại phải đi qua tài khoản ngân hàng riêng phục vụ hoạt động kinh doanh.
- Kết nối dữ liệu liên ngành: Cần kết nối dữ liệu liên ngành một cách thực chất, tự động đối chiếu dữ liệu giao dịch ngân hàng, dữ liệu vận chuyển hàng hóa, dữ liệu giao dịch trên sàn thương mại điện tử và dữ liệu kê khai thuế.
- Thực thi chế tài nghiêm minh và công khai: Các chế tài cần được thực thi nghiêm minh và công khai để tạo hiệu ứng răn đe rõ ràng, xây dựng sự công bằng trong thực thi pháp luật thuế và thúc đẩy văn hóa tuân thủ.